प्याजका बिभीन्न जात र विशेषताहरु

प्याजका प्रमुख जातहरु 

परिवार(Family) :  एल्लीएसेया (Alliaceae)
वानस्पतिक नाम (Botanical Name): एल्लिएम सेपा (Allium cepa)
उत्पत्ति स्थान (Origin): भूमध्यसागरीय क्षेत्र (Mediterranean Region)

परिचय

प्याजको बीउ उत्पादन उपोष्ण, शीतोष्ण र सम–शीतोष्ण क्षेत्रहरुको जलवायुमा सम्भव हुन्छ । यसलाई शुरुको बृद्धि विकास र डुकुको बृद्धि विकास हुनलाई चिसो मौसम जरुरी पर्दछ । प्रचलित प्याजको गानो सामान्यतया दुई वर्षे विरुवा हो तर पनि यसलाई एकवर्षे बालीको रुपमा खेती गरिन्छ । पहिलो वर्षमा प्याजको गानो बन्दछ भने दोश्रो वर्षमा बीउ लाग्दछ ।
सन्तुलित रुपले बढी तापक्रम र सुख्खा वातावरणले गानो परिपक्व गराउन र दोश्रो वर्षमा बीउ उत्पादन गराउन मद्दत गर्छ । करीब २१.१º से. तापक्रम वानस्पतिक बृद्धि गराउन उपयुक्त हुन्छ तर करीब १२.८º से तापक्रम डुकु बन्नको लागि लाभदायक मानिन्छ ।
प्याजको त्यान्द्रोयुक्त जरा प्रणाली (Fibrous Root System) १ मीटर गहिराइसम्म फैलिन्छन् तर धेरैजसो यस्ता जराहरु ०.५ मीटरसम्म मात्रै सिमित हुन्छन् । एउटा प्याजको गानोबाट जात, माउ गानो तथा लगाउने समय अनुसार १ देखि २० वटासम्म डुकु आउँछ । प्रत्येक डुकुमा फुलको गोलो थुङ्गा बन्दछ । गोलो थुङ्गामा मसिना फुलको संख्या ५० देखि २०० भन्दा बढीसम्म पाईन्छ । यिनै मसिना फुलबाट बीउ बन्दछ । फुलको रङ्ग प्रायः सेतो हुन्छ । मसिनो फुलमा भाले–पोथी भाग एकै ठाउँमा भएपनि भालेको परागकण पोथी वयस्क हुनु अगाडी नै वयस्क भएर झर्ने हुनाले परागसेचन क्रियाबाट मात्र बीउ बन्दछ । मसिना फुलहरु खुल्ने क्रिया प्रायः २ हप्ता वा बढी अवधिसम्म जारी रहन्छ तथा प्याजका बोटहरुमा फुल फुल्ने अवधि ३० दिनभन्दा बढीसम्म निरन्तर रहीरहन सक्छ । परागसेचन मौरी र झिङ्गाहरुबाट राम्ररी हुने गर्दछ ।

प्याजका जातहरु

प्रजातीय शुद्धताको आधारमा विकास गरिएका जातहरुमा हिउँदे (रबी) को लागि रातो रङ्गको गानो भएका – पुसा रेड, पुसा रत्नर, पुसा माधवी, पञ्जाब सेलेक्सन, नासिक रेड, ( एन २–४–१ ), अर्का प्रगति, अर्का निकेतन ( एन २५७–९–१ ), रेड क्रियोल आदि जातहरु प्रमुख हुन् ।
त्यसैगरी वर्षे बालीको लागि रातो रङ्गको गानो भएका – निझाड ५३ ( एन–५३ ), एग्रीफाउण्ड डार्क रेड, अर्का कल्याण, विस्वान्ट ७८०, एग्रिफाउण्ड रोज, अर्का प्रगति आदि जातहरु प्रमुख हुन् । तथा पछौटे वर्षे बालीको लागि नासिकरेड ( एन २–४–१ ) जातलाई सिफारिस गरिएके छ ।

प्याजका प्रमुख जात

(१) अर्का निकेतन

  • श्रोत : भारतीय बागवानी अनुसन्धान प्रतिष्ठान (IIHR) वैंगलोरमा विकसित जात ।
  • पुर्खौली/वशंवालीः IIHR १५३, महाराष्ट राज्यको डुवेराबाट संकलन गरि मास सेलेक्सन बाट विकसित जात ।
  •  बालीको अवधिः १४५—१६० दिन ।
  •  गानोको रङ : आकर्षक गुलाबी
  •  गानोको आकृतिः गोलाकार, भित्रि वोक्राहरुमा एउटै केन्द्र रहेको हल्का मांसलयूक्त बोक्राहरु ।
  •  गानोको आकार ४—६ से.मी. ब्यास भएको मध्यम
  •  गानोको तौलः १०० —१८० ग्राम
  •  उत्पादन : ३००— ३५० क्वीन्टल/हे.
  •  राम्रो भण्डारण गुण भएको

२. अर्का प्रगतिः

  • श्रोत : भारतीय बागवानी अनुसन्धान प्रतिष्ठान वैंगलोर
  •  पुर्खौली/वशंवालीः आई. आई एचं आर.—१४९(सेल—११) बाट मास सेलेक्सन गरि विकसित जात
  •  लगाउने समय : हिउंद र वर्षा
  •  बाली परिपक्व हुने : बेर्ना लगाएको १४० —१५० दिन ।
  •  गानोको रङ्घ : आकर्षक गुलाबी
  •  गानोको आकृतिः पातलो भेट्नु सहितको एक नासको आकारको गोलकार गानो
  •  उत्पादन : ३५० क्वीन्टल/हे

३. निफाड—५३ (एन—५३)

  • श्रोतः महात्मा फूले कृषि विद्यापिठ (MFKV) राहुरी, महाराष्ट्रमा विकास गरिएको जात ।
  • लगाउने समय : वर्षायाम
  • बाली परिपक्व हुने : ११० — १२० दिन ।
  •  गानोको आकार : मध्यम ।
  •  गानोको आकृतिः गोलाकार ।
  •  गानोको रङ्घ : गाडा रातो ।
  •  टि.एस.एसः ११ —१८५
  •  उत्पादन : २५० क्वीन्टल/हे.

४. पुसा रेडः

  •  श्रोतः भारतीय कृषि अनुसन्धान अनुसन्धान प्रतिष्ठान (IARI), नया दिल्लि ।
  •  पुर्खौली/वशंवालीः स्थानीय जातबाट छनौट
  •  बाली परिपक्व हुन लाग्ने दिन : १४० —१५० दिन
  •  गानोको रङ्घ : बैजनी रातो ।
  •  गानोको आकृति : मध्यम आकार, हल्का च्याप्टिएको गोल ।
  •  टि.एस.एसः १२ —१३५
  •  प्रति के.जी तौलमा गानौको संख्याः १३ —१५ वटा
  •  उत्पादन : २५०—३०० क्वीन्टल/हे.
  •  यो जातलाई छोटो देखि मध्यम दिन चाहिन्छ । यसको भण्डारण गुण राम्रो छ र डुकु कम आउने स्वभावको हुन्छ ।

५. पुसा माधवी

  •  श्रोतः भारतीय कृषि अनुसन्धान अनुसन्धान प्रतिष्ठान(IARI), नया दिल्लि
  •  पुर्खौली/वशंवालीः मुजाफ्फारनगर बाट संकलीत स्थानीय जातबाट छनौट गरिएको जात
  •  गानोको आकृतिः मध्यम देखि ठुलो ।
  •  गानोको रङ्घः रातो
  •  टि.एस.एसः ११ —१३५ र भण्डारण क्षमता राम्रो भएको ।
  •  बाली परिपक्व हुने : बेर्ना सारेकोे १४० —१४५ दिन ।
  •  उत्पादन : ३००— ३५० क्वीन्टल/हे.

६. ब्राउन स्पानीस

  •  श्रोतः भारतीय कृषि अनुसन्धान अनुसन्धान प्रतिष्ठान(IARI) , क्षेत्रीय केन्द्र कटराईन, हिमान्चल प्रदेश, भारत।
  •  बजार योग्य गानो हुन लाग्ने दिन : बेर्ना लगाएको १६० —१८० दिन ।
  •  गानोको रङ्घ : हल्का खैरो बोक्राहरुमा आर्कषक रङ्घ ।
  •  गानोको आकृति : गोलो देखि अलिक लाम्चिएको ।
  •  गानोको तौलः ९०—१०० ग्राम
  •  उत्पादन : २८०—३०० क्वीन्टल/हे.

७. एग्रीफाउन्ड डार्क रेड

  •  श्रोत : राष्टिय बागवानी अनुसन्धान तथा विकास संस्था (NHRDF)
  •  पुर्खौली/वशंवाली : मास सेलेक्सन
  •  लगाउने समय : वर्षायाम
  •  परिपक्व हुन लाग्ने अवधिः बेर्ना लगाएको १२५—१२५
  •  गानोको रङ्घ : गाडा रातो ।
  •  गानोको आकार : मध्यम ठुलो ४—६ से.मी. ब्यास भएको ।
  •  उत्पादन : २५०—३०० क्वीन्टल /हे.

८. एग्रीफाउन्ड लाईट रेड

  • श्रोत : राष्टिय बागवानी अनुसन्धान तथा विकास संस्था (NHRDF)
  •  पुर्खौली/वशंवाली : मास सेलेक्सन
  •  लगाउने समय : हिंउद यामको लागि उपयूक्त भएता पनि पछौटे वर्षायाममा पनि लगाउन सकिने ।
  •  गानो परिपक्व हुने अवधिः १६५—१७० दिन ।
  •  गानोको रङ्घ : हल्का रातो ।
  •  उत्पादन : ३००—३२५ क्वीन्टल/हे.

९. एग्रीफाउन्ड रेड

  •  श्रोत : राष्टिय बागवानी अनुसन्धान तथा विकास संस्था
  •  गानो परिपक्व हुन लाग्ने अवधि : १००—११५ दिन ।
  •  लगाउने समयः हिउंद र वर्षा
  •  गानोको आकृति : च्याप्टो ।
  •  उत्पादन : १५०—२५० क्वीन्टल/हे.
  •  बाहिर निर्यात गर्नको लागि उपयूक्त

१०. रेड क्रियल

  •  यसको गानो चेप्टो गोलाकार हुन्छ
  •  गानोको रङ गाढा रातो र पिरो हुन्छ
  •  पातको रङ गाढा हरियो हुन्छ
  •  गानो तयार हुन १६० दिन अवधि लाग्दछ
  •  नासिक रेड र एन ५३ को तुलनामा डुकु ढिलो निस्कन्छ
  •  सरदर गानोको तौल ८०—१२० ग्राम हुन्छ ।
    नेपालमा यो निकै लोक प्रिय भएको जात हो ।

लेखक
बसन्त राज श्रेष्ठ
B.Sc. Ag

Related Articles

Duckweed as a feed supplement

Duckweed as a feed supplement Duckweed is a native, free-floating plant that can be seen on the surface, and is a bright, vibrant green. It...

Croton Petra: Every thing you need to know!!

Croton Petra: Every thing you need to know! Croton petra also known as the Golden Petra is a popular indoor plant with bright burst of...

Principles of hay making using tropical grasses and legumes

Principles of haymaking using tropical grasses and legumes Hay Hay is a very popular form of forage preservation that provides an important source of animal...

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here

Latest Articles

Duckweed as a feed supplement

Duckweed as a feed supplement Duckweed is a native, free-floating plant that can be seen on the surface, and is a bright, vibrant green. It...

Croton Petra: Every thing you need to know!!

Croton Petra: Every thing you need to know! Croton petra also known as the Golden Petra is a popular indoor plant with bright burst of...

Principles of hay making using tropical grasses and legumes

Principles of haymaking using tropical grasses and legumes Hay Hay is a very popular form of forage preservation that provides an important source of animal...

Teosinte and its cultivation practices

Teosinte and its cultivation practices INTRODUCTION The common name of Teosinte is Makaichari and botanical name is Euchlaena Mexicana. It is an excellent multi-cut fodder and...

गोलभेँडा फलको गवारो (Helicoverpa armigera)

गोलभेँडा फलको गवारो (Helicoverpa armigera) परिचय गोलभेँडा फलको गवारोले कपास चना अरहर लगायत थुप्रै बालीमा आक्रमण गर्दछ।यो कीराले गोलभेँडाको उत्पादन र गुण्स्तरमा ६०% सम्म नोक्शानी गर्दछ।यस...
en English
X