टिमुर खेती/ Nepali Pepper/Winged Prickly Ash

परिचय: टिमुर (Zanthoxylum armatum) नेपालको एक लोकप्रिय मसलाजन्य वनस्पति हो । यसको फल अचार तथा तरकारीमा र विशेषगरी च्याउको परिकारमा प्रयोग हुन्छ । मिठो बासना भएको यस वनस्पतिको फल तथा बोक्राको बहुऔषधीजन्य विशेषताका कारणले विभिन्न औषधोपचार, सौन्दर्य प्रशाधन र सर-सफाई सम्बन्धी सामग्रीको उत्पादनमा टिमुरको प्रयोग गरिन्छ । राजश्व सङ्कलनका हिसाबले टिमरु पाचँ गरै -काष्ठ वन पैदावार मध्ये पर्दछ। पछिल्ला दुई दशकमा टिमुरको बजारभाउ उल्लेख्य रूपमा वृद्धि भएको देखिन्छ । यसले बढ्दो संख्यामा किसानहरूलाई खेतबारी छेउछाउका जग्गामा टिमुरको खेतीतर्फ आकर्षित गरेको छ तर अझै पनि अधिकांश टिमुर भने वनबाट नै सङ्कलन गर्ने गरिएको छ । सल्यान जिल्ला टिमरुको खेती हुने मुख्ये क्षत्रे मध्ये पर्छ जहाँ वार्षिक रूपमा ४०००-६००० केजी टिमुर उत्पादन हुन्छ । टिमरुको बिउ तथा फल आयुर्वेढ उपचार पद्धतिमा प्रशस्तै पय्रागे गरिन्छ । बिउ र फल वायुनाशक, पेट दुखेको कम गर्न, खोकी, पिसाब गराउन, किरा भगाउनका साथै दाँतको समस्या र लुतो मा प्रयोग गरिन्छ । पश्चिम तथा मध्य नेपालका धेरै जिल्लहरूमा केही समय यता टिमुरको व्यापारिक खेती लोकप्रिय भएको छ । मध्यपश्चिम नेपालका राप्ती उपत्यकाको रोल्पा, सल्यान, प्युठान, रुकुम जिल्लाहरू उच्च गुणस्तरको टिमुर उत्पादनमा प्रसिद्ध छन् ।

माटो र हावापानी: टिमरु हकुार्उनका निम्ति त्यत्ति उवर्र जमिनको आवश्यकता पदर्नै । मध्यम रूपको ओस भएको, अम्लीयपना ६.५-७ सम्म भएको सामान्यतया दोमट वा चिमट्याइलो माटोमा टिमुर राम्ररी हुर्कन्छ । रातो माटोमा पनि टिमुर खेती गर्न सकिन्छ । अरू बालीका लागि उपयुक्त नहुने बारी छेउछाउका जग्गालाई पनि टिमुर खेती गर्नका लागि प्रयोग गर्न सकिन्छ । प्राङ्गारिक तत्व प्रशस्त भएको, उपोष्णदेखि समशीतोष्ण हावापानी भएका क्षेत्र (१००० २५०० मी. उचाइ) का खुकुलो बलौटे माटो पनि यस वनस्पतिका निम्ति उपयुक्त हुन्छ ।

विरूवाको छनौट: विरुवाको पैदावारको गुण र परिमाण हेरेर माउ विरुवाको रूपमा छनौट गरिन्छ । घमाइलो ठाउँको, फल धेरै लाग्ने र फलमा तेलको मात्रा धेरै हुने बोटहरू प्रसारणका निम्ति छान्नुपर्छ ।

बिउबाट उत्पादन: ताजा रूपमा सङ्कलन गरिएको टिमुरको बिउ ठूलो परिमाणमा खेती गर्नका लागि उपयुक्त हुन्छ, किनभने तिनको अंकुरण प्रतिशत बढी हुन्छ । रोप्नु अगाडि बिउलाई बगेको पानीमा २४-४८ घण्टा ढडाएर वा मनतातो पानीमा पटक-पटक पखाल्नुपर्छ जसले गर्दा बिउको सतहमा रहने सुगन्धित तेल पखालिन्छ ।

नर्सरीका लागि, मिहिन माटो, बालुवा र कम्पोस्ट बराबर अनुपातमा मिसाइएर १ मिटर चौडा र हल्का माथि उठेको, सकेसम्म पूर्व-पश्चिम लम्बाइ भएको ब्याड बनाउनु पर्छ । बिउ ३-५ से. मी. माटोले पुर्नुपर्छ ७-१० से. मी. को दूरीम बिउ छर्दा हुन्छ । ताप र पानीबाट जागोउन गुम्बज आकारको प्लास्टिकले व्याड ढाक्ने टनेल बनाउनु पर्दछ । बिउको परिपक्वताको आधारमा अकंरुणको सम्भावना ६०-८०% सम्म हुने गर्दछ । एक हेक्टर जमिनमा बेर्ना लगाउनका लागि करिब ५०० ग्राम राम्रो बिउको आवश्यक पर्छ ।

४ पात भएका बेर्नाको जरालाई नखल्बल्याइकन व्याडबाट प्लास्टिक थैलामा सार्न सकिनेछ । (१३×५ से.मी.को थैला, हरेक थैलामा २-४ वटा प्वाल पारिएको, वनको माटो, बालुवा र मल १ः१ः१ को अनुपातमा मिसाएर तयार पारिएको माटो भरेको । खेती गर्नका लागि २०-२५ से.मी. उचाइ भएको वा १ वर्ष पुगेर विरुवामा स-साना काँडा पल्हाएका बेर्ना सार्नका लागि उपयुक्त मानिन्छ ।

जमीनको तयारी: बर्नो सार्ने तीन महिना अगाडि, यानि चैत-बैशाखतिर ३०-४५ से.मी. गहिरा, ३०-४५ से.मी. व्यास भएका खाडलहरू ३-३ मिटरको दूरीमा खन्नु पर्छ । प्रत्येक खाडलमा जङ्गलको माटो र कम्पोस्ट मल बराबर मात्रामा मिसाएर भनर्पुर्छ । हरके खाडलमा ५ के. जी. राम्ररी कुहिएको कम्पोस्ट मल राख्दा राम्रो हुन्छ ।

रोपण: टिमुरको रोपण मनसुन पूर्व फाल्गुणमा पानी परेको समयमा गर्न सकिन्छ, तर सिंचाई सुविधा नभएका स्थानहरूमा मनसुनी वर्षा हुनुभन्दा अगाडि अर्थात् जेठ-असारको शुरूतिर रोप्नुपर्छ । ३० से.मी. अग्ला बेर्ना माथि उल्लेखित तरिकाबाट तयार गरिएका खाडलमा रोपिन्छ । यदि विरुवामा स-साना काँडा पल्हाएका छन् भने,  तिनको सर्ने सम्भावना बढी हुन्छ। १ हेक्टर जग्गाको लागि १,१०० बर्नो चाहिन्छ । विरुवा रोप्ने समयमा जमिन तयारी गर्दा ५-६ टन प्राङ्गारिक मलको प्रयोग गर्न सिफारिश गरिएको छ ।

सिँचाई: बेर्ना रोपणपछि शुरूका दिनमा नियमित सिँचाईको आवश्यकता पर्छ । माटोमा रहेको ओसलाई जोगाइराख्न सुकेका पातहरू प्रयोग गरेर छापो हाल्न सकिन्छ । एकपल्ट सरिसकपेछि बाटे आकाशे पानीका भरमा पनि बाच्ँन सक्छ ।  सिँचाई गर्ने पानी घरपालवुा जीवजन्तु वा मानव मलमत्रुबाट सङ्त्रमित हनु हुँदैन । सिँचाई गर्दा खेतमा पानी नजमोस् भनेर उचित ध्यान पुर्‍याउनुपर्छ ।

गोडमेल: रापेणको कहेी महिनासम्म हरके महिना गाडे मले गर्ने र झारपात उखेल्नुपर्छ पुर्छ । पछि आवश्यकता अनुसार मात्र गर्दा हुन्छ । ४-५ वर्षपछि सुकेका र अनावश्यक हाँगाहरू काटँ -छाटँ गर्दै जानु पदर्छ , हल्का छटाईले विरुवा छिटो बढछ् ।

मलखाद: बेर्ना रोप्न तयार पारेको खाडलमा प्रति खाल्डो ५ के.जी.का दरले गोबर वा कम्पोस्ट मल हाल्नु पर्छ । रोपिसकेपछी विरुवालाई थप मलखाद राख्न पदर्नै कम्पोस्ट मल भने राम्ररी कुहिएको हुनपर्छ ।

रोग र रोगकीरा नियन्त्रण: टिमुरमा पात चाउरिने रोग र कालो कमिलाको आक्रमण हुनसक्छ । झ्याउ र अन्य परजीवि वनस्पति पनि टिमुरको बोटका लागि समस्या हुन्छन्, यसको समाधानका निम्ति पा्र ङ्गारिक रागे किरा नियन्त्रणको अभ्यास गर्नुपर्छ ।

सड्ढलन तथा सड्ढलन पछिका प्रक्रिया:  टिमुर रोपेको ३ वर्षपछि यसमा फल दिन थाल्दछ । कलमीद्वारा सारिएको बोटले
बिउबाट उमारेको बोटभन्दा छिटो फल दिन्छ । तर टिमुर कलमी बाट तयार गरिएका विरुवा धेरै समय बाच्ने गरेको पाइँदैन । स्वस्थ्य र रोगरहित बोटबाट भुइँमा प्लास्टिक वा सफा कपडा ओछ्याएर पाकेका फल (गाढा रातो रङ) हातैले वा सिकेचर जस्ता औजारको प्रयोग गरेर टिप्नु पर्दछ । टिमुर टिप्दा प्रयोग गर्ने औजार सफा हनु पु दर्छ । एक पटक काटको हागा पनु पलाएर परिपक्व हुन र त्यसमा फल लाग्न झण्डै दुई वर्ष समय लाग्ने हुनाले हाँगै भाँचेर फल तिप्नु हुँदैन। एकजना व्यक्तिले एक दिनमा ४-५ के. जी. टिमरु टिप्न सक्दछन्। प्राकृतिक अवस्थामा बिउबाट नै नयाँ बोटहरू उम्रने हुनाले, ९०% फल मात्रै टिपेर बाँकी १०% बोटमै छोड्नुपर्छ ।

अनुमानित उत्पादन: ५ वर्ष पुगेको बोटमा औसतमा प्रति वर्ष ३ के.जी.का दरले टिमुर उत्पादन हुन्छ, यानि प्रतिहेक्टरमा ३,०००-३५०० के.जी. प्रति वर्ष औसत उत्पादन हुन्छ । ताजा फलको सुकेको तौलको अनुपात १ः०.२५ के.जी. हुन्छ । टिमुरका बोटमा बैशाख-जठे मा फलू फुल्छन् र धेरै बर्षसम्म नियमित रूपमा फल उत्पादन भइरहन्छ । परिपक्व बोटको उत्पादकत्व अझ बढी हुन्छ । पूणर् वयस्क बोट (१०-२५ वर्ष पुरानो बाट प्रति मौसम १५ केजीसम्म टिमुर उत्पादन भएको देखिएको छ । चैत-बैशाखमा आउने असिना, हावा-हुरीले भने फुलहरू झारेर फलको उत्पादन केही घट्नसक्छ
तर सामन्य असिना पानीले खासै असर पारेको देखिंदैन ।

खेती तालिका: 
कार्य                                                          समय
बिउ सङ्कलन                                                भदौ-असोज
बिउ रोप्ने                                                    असोज-कार्तिक, चैत्र-बैशाख
नसर्री, प्लाष्टिक थैलो तयार पार्ने                            असाजे -कातिर्क , चत्रै -बशै ाख
कलमी काट्ने                                               माघ-फागुन
कलमी रोप्ने                                                  बैशाख-जेठ
फूल फुल्ने                                                   चैत-असार
फल लाग्ने                                                    जेठ-साउन
टिमुर टिप्ने                                                   असोज-कार्तिक

(स्रोत: नेपाल सरकार वन तथा भू–संरक्षण मन्त्रालय वनस्पति विभाग)

Related Articles

धानबालीको फेद कुहिने रोग कसरी नियन्त्रण गर्ने?

धानबालीको फेद कुहिने रोग कसरी नियन्त्रण गर्ने ?  धानबालीमा लाग्ने रोगहरु मध्ये फेद कुहिने/बकाने एउटा प्रमुख रोग हो। जापानी भाषामा ‘बकाने’को अर्थ ‘मुर्ख बेर्ना’ हो।...

Zero Budget Natural Farming: Approach towards Sustainable Agriculture

Zero Budget Natural Farming: Approach towards Sustainable Agriculture Agriculture is one of the essential requirements to produce food. Assuming we take a gander at the...

बोधिचित्त: धार्मिक महत्व र खेती प्रविधि

बोधिचित्त: धार्मिक महत्व र खेती प्रविधि के हो बोधिचित्त ? नेपालको काभ्रेपलाञ्चोक जिल्लाको तिमाल क्षेत्रमा उत्पति भएको, झट्ट हेर्दा बयरकै एक प्रजाति भित्र पर्ने, स्थानीय वनस्पति...

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here

Latest Articles

धानबालीको फेद कुहिने रोग कसरी नियन्त्रण गर्ने?

धानबालीको फेद कुहिने रोग कसरी नियन्त्रण गर्ने ?  धानबालीमा लाग्ने रोगहरु मध्ये फेद कुहिने/बकाने एउटा प्रमुख रोग हो। जापानी भाषामा ‘बकाने’को अर्थ ‘मुर्ख बेर्ना’ हो।...

Zero Budget Natural Farming: Approach towards Sustainable Agriculture

Zero Budget Natural Farming: Approach towards Sustainable Agriculture Agriculture is one of the essential requirements to produce food. Assuming we take a gander at the...

बोधिचित्त: धार्मिक महत्व र खेती प्रविधि

बोधिचित्त: धार्मिक महत्व र खेती प्रविधि के हो बोधिचित्त ? नेपालको काभ्रेपलाञ्चोक जिल्लाको तिमाल क्षेत्रमा उत्पति भएको, झट्ट हेर्दा बयरकै एक प्रजाति भित्र पर्ने, स्थानीय वनस्पति...

खरायो पालन : एक लाभदायक व्यवसाय

खरायो पालन : एक लाभदायक व्यवसाय  १. परिचय: उत्पतिस्थल पश्चिम युरोप र अफ्रिका मानिएको खरायो (Oryctolagus Cuniculus), आफ्नो दिशा आफै खाने (Capraphagic anima) स्तनधारी प्राणी हो...

Forest Soil and Its Uses

Forest Soil and Its Uses Forest soils are the soils found in the Hilly and Mountain areas where sufficient rain forests are available. They are...
en English
X