कृषि उत्पादन वृद्धिका आधारहरु

कृषि उत्पादन वृद्धिका आधारहरु

नेपाल एक कृषिप्रधान देश हो भन्ने कुरामा कुनै द्धिविदा छैन कीनकी हाम्रो देश नेपालका अधिकाशं मानिसहरुको जीवन निर्वाहको मुख्य आधार कृषि क्षेत्र नै हो । उत्पादन, प्रशोधन र बजारिकिकरण सगैँ उपभोग गर्ने उपभोक्ता सम्म प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रुपले कृषि क्षेत्रमा संलग्न भएकै छन् । अधिकाशं कृषि वस्तुहरु पर्याप्त रुपमा उत्पादनको र मागअनुसारको उपलव्धताको सम्भावना हुदाहुदै पनि भारी मात्रामा आयात भइराखेका छन् । झन् चाडवाड र पर्वहरु नजिकिदै जादा आयात पनि उत्तिकै बढ्ने गरेको छ । आयात न्युनिकरणका विभिन्न आयामहरुमध्ये उत्पादन बृद्धि पनि एक महत्वपुर्ण आयाम हो ।

नेपालको बाली लगाइएको क्षेत्रफल र उत्पादनलाई हेर्दा केही बर्र्षएता उत्पादन विस्तारै वढ्दो क्रममा छ तर अपेक्षा गरिएअनुसार र मागअनुसार उत्पादन बृद्धि भइराखेको देखिदैन । धान, मकै, गहूँ, कोदो साथै अन्य उत्पादनहरु करोडौको मात्रामा आयात भइराखेको छ । विश्वका र एसियाका अन्य मुलुकहरुको तुलनामा नेपालमा कृषिजन्य उत्पादनहरुको उत्पादकत्व न्युन छ । यसलाई बढाउन विभिन्न उपायहरु अवलम्बन गर्न सके आफ्नै उत्पादनबाट मागको परिपुर्ति गरी आयात न्युनिकरण गर्न सकिन्छ । आयात न्युनिकरणको मुख्य आधार मानिएको उत्पादन बृद्धि गर्न निम्न उपायहरुले महत्वपूर्ण भुमिका खेल्न सक्छन् ।

क) माटोको स्वास्थ्य जाचँ – विश्वका केही मुलुकहरुमा र नेपालमा पनि केही मात्रामा माटोबिनै खेती गर्ने प्रविधिहरु प्रचलनमा आएका छन् । तर नेपालमा कृषि उत्पादनको दृष्टिकोणले हेर्दा माटोमै उत्पादित बस्तुहरुको माग आपुर्तिमा महत्वपूर्ण भुमिका रहेको पाईन्छ । माटो विरुवालाई उभिन सघाउने वस्तु मात्र होइन विरुवालाई चाहिने पोषकतत्व, खनिज र पानी उपलब्ध गराउने मुख्य श्रोत पनि हो । त्यसैले विरुवा स्वस्थ र राम्रो हुनका लागि माटो र माटोको स्वास्थ्य पनि राम्रो हुन आवश्यक छ । हाम्रो देशका अधिकाशं कृषकहरु माटोको स्वास्थ्य जाचँसम्बन्धी जानकार नरहेकोले माटो परिक्षण विना नै खेतीपाती हुदैँ आइरहेको छ । माटोको उर्वराशक्ति, माटोमा प्रागंरिक पदार्थको उपलब्धता, माटोको अम्लियपन र क्षारीयपन साथै माटोमा विभिन्न पोषकतत्वहरुको मात्रा जस्ता कुराहरुले उत्पादनसगँ प्रत्यक्ष सम्बन्ध राख्दछन् । त्यसैले समयसमयमा माटोको स्वास्थ्य जाचँ गरी यी उल्लेखित कुराहरुको अवस्थालाई सामान्य वा विरुवाको लागि उपयुक्त बनाउन सके उत्पादनमा सकारात्मक रुपले बृद्धि हुने निश्चित छ ।

ख) गुणस्तरीय विउको प्रयोग – विरुवाबाट उत्पादन कस्तो हुने भन्ने कुरामा सबैभन्दा ठुलो भुमिका बिउकै हुने गर्दछ । गुणस्तरीय विउ भन्नाले जातीय तथा भौतिक रुपमा शुद्ध, उपयुक्त उमारशक्ति, चिस्यान, तौल साथै समान आकारप्रकार र चमकपन भएको विउ भन्ने बुझिन्छ । गुणस्तरिय बिउको प्रयोगले करिब १५–२५% सम्म उत्पादन बृद्धि हुन्छ । गुणस्तरीय विउको प्रयोगले बिउबाट विरुवामा सर्ने रोग ९क्भभम द्ययचलभ (Seed Borne Disease) र कीराहरुको प्रकोपबाट समेत विरुवालाई जोगाउन सकिन्छ जसले गर्दा उत्पादन बृद्धिमा सहयोग पुग्दछ ।

ग) खाद्यतत्व व्यवस्थापन – विरुवालााई आवश्यक पर्ने खाद्यतत्वहरु माटोबाट सही रुपले उपलव्ध भएमा मात्र विरुवा स्वस्थ भई राम्रो उत्पादन दिन सक्छ । विरुवालाई खाद्यतत्व उपलव्ध गराउने विभिन्न वस्तु तथा विधिहरु हुन्छन जसको सही ढगंले प्रयोग गर्न सकेमा उत्पादन बृद्धि गर्न सकिन्छ । आजकाल विशेष गरि ग्रामीण भेगका किसानहरुमा युरीया, डिएपी जस्ता रासायनिक मलहरुको प्रयोग गर्ने होडबाजि नै चल्ने गरेको छ । सिफारिस भन्दा बढी रासायनिक मलको प्रयोग र अन्य मलहरुको प्रयोग नगरी रासायनिक मलको मात्र प्रयोगले माटोमा शुक्ष्म जिबाणुको गतिबिधि घटाउनुका साथै माटोको उर्वराशक्ति पनि क्षय हुन्छ । जसको प्रत्यक्ष प्रभाव बाली उत्पादनमा पर्न जान्छ । वाली लगाउदा गोठेमल, कम्पोष्ट, रासायनिक मल, खेत बारीमा उपलब्ध हुने वालीका अबशेषहरुको सही व्यवस्थापन, नाईट्रोजन स्थिरिकरण गर्ने बालीहरुको प्रयोग जस्ता कुराहरुले उचित खाद्यतत्व व्यवस्थापनमा सघाउदछन् । त्यसैले अपेक्षा अनुुसारको उत्पादन लिनका लागि उचित खाद्यतत्व व्यवस्थापन गर्न आवश्यक छ ।

घ) वाली व्यवस्थापन – वाली व्यवस्थापनले उत्पादन बढाउन साथै उत्पादनलाई दिगो बनाईराख्न र वालीलाई रोगकिराबाट बचाउन समेत सहयोग पु¥याउदछ । वाली व्यवस्थापनका महत्वूर्ण आयामहरुमध्ये हामीले सजिलै अपनाउन सकिने वालीचक्र, मिश्रीत बाली प्रणाली, अन्तरवाली प्रणाली, झारपात र रोगकिराको उचित तरिकाले वा वातावरणमैत्री ढगंले व्यवस्थापन गर्ने जस्ता कुराहरुले उत्पादनमा बढोत्तरी ल्याउन सघाउदछन । यी बाहेक बाली रोप्ने समय र तरिका, दुरी, हावापानी र माटो सुहाँउदा जातहरुको छनौट, माटोमा पर्याप्त चिस्यानको व्यवस्था, उचित समयमा गोडमेल र मलखादको व्यवस्थापन जस्ता कुराहरु वाली व्यबस्थापन र उत्पादन बृद्धिका आधारहरु हुन् ।

ङ) जमीनको खण्डिकरणमा रोक – हाम्रो देश नेपालमा अबैज्ञानिक र अव्यवस्थित शहरीकरण सगँसगैँ उत्पादनशील जमिनको खण्डिकरण पनि बढिराखेको छ । उत्पादनमुखी माटोमा प्लटिङ गर्ने र भौतिका संरचनाहरु बनाउने कार्यले गर्दा उत्पादनमा प्रतिकुल असर परिराखेको छ । जमिनको यस्तो दुरुपयोगलाई रोकि व्यवस्थित शहरीकरणलाई प्राथमिकतामा राख्न सके उत्पादन लाई बढावा दिन सकिन्छ । साथै जमिनको खण्डिकरण लाई रोक्न वा व्यवस्थित गर्न चक्लाबन्दी र सहकारी खेती लाई प्रोत्साहन गर्नुपर्दछ ।

च) कृषिमा यान्त्रिकरण र युवा संलग्नता – कृषिलाई व्यावसायिक, वैज्ञानिक र आधुनिक बनाउन यन्त्र उपकरणहरुको महत्वपुर्ण भुमिका हुने गर्दछ । आधुनिक उपकरणहरुको प्रयोगले उत्पाादन सहज, सरल र उत्पादनमा लाग्ने लागत न्युनिकरण सगँसगैँ उत्पादन बृद्धिमा समेत सहयोग पुग्दछ । बाली लगाउन, गोडमेल गर्न, काट्न वा छिट्नमा मानिस र उपकरणको तुलना गर्दा भारी अन्तर आउँछ ।
त्यस्तै उत्पादन बढाउनमा कृषि क्षेत्रमा युवाहरुको संलग्नता समेत बढाउन जरुरी छ । युवा किसानहरुमा प्रविधि ग्रहण गर्ने दर एकदमै बढी हुने र बाली उत्पादनमा नयाँ सोच, विधि र प्रयोग युवाहरुमा बढी हुने हुदा कृषिमा युवा संलग्नता पनि उत्पादन बृद्धिमा सघाउ पु¥याउने एक महत्वपुर्ण अवयव हो ।

छ) कृषि शिक्षा र किसान जागरुकता अभियान – माटोमा आफ्नो समय र परिश्रम खर्च गरि बाली उत्पादन गर्ने व्याक्ति किसान हुन । उत्पादनलाई बढाउन वा कृषिलाई व्यावसायिक बनाउन किसान शिक्षित हुनुपर्छ । नेपालमा किसानलाई जागरुक र शिक्षित बनाउन तालीमको मात्र अत्याधिक प्रयोग भईराखेको छ । यसको अलावा ग्रामिण क्षेत्रमा रेडियो नेपाल र नेपाल टेलिभिजन बाट प्रसारण हुने कृषि कार्यक्रमले धेरै कृषकहरुमा शिक्षा फैलाउने र किसानहरुलाई जागरुक बनाउने काम गरिराखेको छ । आजकाल क्mबचत प्चष्कजष्, कृषि गुरु, युवा कृषि जस्ता मोबाइल एप्लिकेशनहरु र फेसबुक, युट्युब जस्ता सामाजिक संजालहरुबाट कृषि सगँ सम्वन्धित जानकारी र किसानउपयोगी ज्ञानवद्र्धक कुराहरु प्रसारण भईराखेका छन् । यस्ता कुराहरुमा सबै किसानहरुको पहुँच पु¥याउन सके उत्पादन बृद्धि हुनुका साथै नेपालको कृषि क्षेत्रले छिट्टै फड्को मार्दैन भन्न सकिन्न ।

ज) अनुसन्धान र प्रसार – अन्य देशहरुको तुलनामा नेपालमा कृषक, अनुसन्धान र प्रसारको विचमा ठुलो खाडल रहेको छ । कृषि क्षेत्रमा हुनुपर्ने जति अनुसन्धान कार्यहरु हुन सकिराखेका छैनन् साथै अनुसन्धान बाट प्राप्त भएका उपलव्धिहरु विmसानसम्म पुग्न सकिराखेका छैनन् । प्रविधि प्रसारमा महत्वपुर्ण भुमिका खेल्ने कृषि प्रसार कार्यकर्ताहरुको व्यवस्थापन सही ढगंले नहुदा ग्रामीण क्षेत्रका कीसानहरुमा ठुलो समस्या आइरहेको छ । उत्पादन बृद्धिका लागि दिगो कृषि र उचित अनुसन्धान कार्यहरु अगाडि बढाई अनुसन्धानबाट प्राप्त उपलव्धिलाई किसानसमक्ष पु¥याउन जरुरी छ ।

झ) दक्ष जनशक्तीको कमी – उत्पादन र उत्पादकत्व बढाउन, बैज्ञानिक र आधुनिक खेतीपद्धति अवलम्वन गर्न साथै दिगो र वातावरणमैत्री खेतीपद्धतिलाई स्थापित गराउन दक्ष जनशक्तिको आवश्यकता पर्दछ । हाम्रो देशमा उत्पादित कैयौ प्राविधिकहरु र विज्ञहरु सम्भावनाको खोजीमा विदेश पलायन हुने प्रवृत्ति बढ्दो छ । तल्लो तहका किसानहरुलाई खेती प्रविधि सिकाउन र व्यवस्थित कृषि प्रणाली अपनाई उत्पादन बढाउन दक्ष जनशक्तिको समेत अभाव भइराखेको छ ।

त्यसैले, सरकार, स्थानिय निकाय, सरकारी तथा गैर सरकारी संस्थाहरु, अनुसन्धान केन्द्रहरु, विश्वविद्यालयहरु, कृषि विज्ञहरु, विद्यार्थीहरु सबै मिलेर हातमा काधँमा काधँ जोडी विmसानलाई थप जागरुक, उत्पादनमुलक, र व्यावसायिक बनाई नेपाली माटोको उत्पादकत्व बढाउन सके आयात न्युनिकरण गरि नेपाललाई थप आत्मनिर्भर बनाउन सकिन्थ्यो कि ?

सुवास वाबु घिमिरे
कृषि प्राविधिक

Related Articles

Duckweed as a feed supplement

Duckweed as a feed supplement Duckweed is a native, free-floating plant that can be seen on the surface, and is a bright, vibrant green. It...

Croton Petra: Every thing you need to know!!

Croton Petra: Every thing you need to know! Croton petra also known as the Golden Petra is a popular indoor plant with bright burst of...

Principles of hay making using tropical grasses and legumes

Principles of haymaking using tropical grasses and legumes Hay Hay is a very popular form of forage preservation that provides an important source of animal...

1 COMMENT

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here

Latest Articles

Duckweed as a feed supplement

Duckweed as a feed supplement Duckweed is a native, free-floating plant that can be seen on the surface, and is a bright, vibrant green. It...

Croton Petra: Every thing you need to know!!

Croton Petra: Every thing you need to know! Croton petra also known as the Golden Petra is a popular indoor plant with bright burst of...

Principles of hay making using tropical grasses and legumes

Principles of haymaking using tropical grasses and legumes Hay Hay is a very popular form of forage preservation that provides an important source of animal...

Teosinte and its cultivation practices

Teosinte and its cultivation practices INTRODUCTION The common name of Teosinte is Makaichari and botanical name is Euchlaena Mexicana. It is an excellent multi-cut fodder and...

गोलभेँडा फलको गवारो (Helicoverpa armigera)

गोलभेँडा फलको गवारो (Helicoverpa armigera) परिचय गोलभेँडा फलको गवारोले कपास चना अरहर लगायत थुप्रै बालीमा आक्रमण गर्दछ।यो कीराले गोलभेँडाको उत्पादन र गुण्स्तरमा ६०% सम्म नोक्शानी गर्दछ।यस...
en English
X