धानको कालो पोके रोग र व्यवस्थापनका उपायहरु

 धानको कालो पोके रोग र व्यवस्थापनका उपायहरु

 पृष्ठभूमि:
 धान विश्वको एक प्रमुख अन्न बाली हो| विश्वको लगभग 90%  धान एसियामा उत्पादन र खपत हुन्छ| छिमेकी राष्ट्रहरूको तुलनामा हाम्रो देश नेपालमा धानको उत्पादकत्व निकै कम छ| धानको उत्पादकत्वमा कमी आउनु विभिन्न जैविक र अजैविक तत्त्वहरूमध्ये रोग एक प्रमुख कारक हो, जसले धान उत्पादनमा 10 देखि 15  प्रतिशतसम्म  कमि  ल्याउँदछ| धानवालीमा लाग्ने रोगहरु मुख्यतया  ढुसी, ब्याक्टेरिया, विषाणु र जुकाको आक्रमणबाट लाग्छन्| नेपालमा मरुवा ,खैरो थोप्ले,पातको  फेद डडुवा , पात डढुवा र कालो पोके रोगको प्रकोप बढी छ| यी बाहेक  जिंक (zinc)  को कमीबाट हुने खैरा रोग पनि प्रमुख हो|

परिचय:
यो रोग Ustilaginoidea virens नामक ढुसीको कारणले लाग्दछ| यस रोगलाई नेपाल र भारतमा लक्ष्मी रोग भनेर पनि चिनिन्छ| नेपालमा यो रोग सर्वप्रथम सन् 1964 मा देखा परेको थियो| यो रोग तराई देखि उच्च पहाड सम्म फैलिएको छ| सन् 1984 – 85 मा भक्तपुर जिल्लामा कञ्चन धानमा यो रोगले महामारी रुप लिएको थियो| हरेकवर्ष कालो पोके को प्रकोप बढ्दै गएको पाइएको छ| विशेषगरी हाइब्रिड जातका धानहरु मा यो रोगको प्रकोप  बढी छ| यो रोगले बीउको उमर शक्ति 35 प्रतिशतले घटेको र उत्पादनमा पनि कमी आएको पाइएको छ| यसले गर्दा अन्नको गुणस्तरमा पनि कमी ल्याउनुका साथै धानबालीमा दाना नलागी धान सुक्दै गएको पाइएको छ|

 लक्षण:
यो रोग धानबालीमा दाना लागिसकेपछि देखापर्दछ| रोग लागेको धानको दाना ढुसीको कालो पोको बन्न जान्छ| सुरुमा  ति पोका सुन्तला रंगका हुन्छन् र पछि हरियो कालो रंगमा परिणत हुन्छन्| यस्ता दानामा चामलको सट्टा ढुसीको  सुक्ष्म बिजहरुले भरिएका हुन्छन्  र नराम्रो गन्ध आउँछ| सामान्य अवस्थामा बालीमा केही दाना कालो ढुसीको पोका भएपनि अरु दानाहरु स्वस्थ हुन्छन्| रोगको लागि वातावरण अनुकूल भएमा पुरै वालि नै कालो पोके मा परिणत हुन्छ र बोट सुकेर मर्दछ|

रोग चक्र र वातावरण:
यो रोग सिंचित क्षेत्रमा बढी देखिन्छ| सापेक्षिक आद्रता 90 प्रतिशतभन्दा बढी र तापक्रम 25 देखि 35 डिग्री सेल्सियस हुने ठाउँमा यो रोग फूल फुल्ने बेलामा नै लाग्छ तर बाला निस्किसकेपछि मात्र देखापर्छ |यो रोग बीउ  र हावा बाट सर्दछ| वर्षा बढी सापेक्षिक आर्द्रता र नाइट्रोजनको मात्रा बढी भएको माटो यो रोगको वृद्धिका लागि अनुकूल वातावरण हो|  केही धानका जातहरु जस्तै सावा मन्सुली मा यो रोग बढी लाग्ने भए पनि तिनका विशेष गुणले गर्दा किसानहरुले ति जात नै मन पराउँछन्|

व्यवस्थापन विधि:

  • खेतबारी सफा राख्ने र शुद्ध बीउको प्रयोग गर्ने |
  • कालोपोके ग्रसित क्षेत्रबाट बीउ छनौट नगर्ने|
  • रोग  ग्रसित बीउ, बालिका अवशेषहरुलाई नष्ट गर्ने|
  • कोसेबाली सँग बाली चक्र पद्धति अपनाउने|
  • बारीमा स्थानीय रुपमा पानी नजन्माउने, परस्पर चिस्यान र सुख्खा राख्ने|
  • मलखाद सिफारिस मात्रामा प्रयोग गर्ने नाइट्रोजन मल सिफारिस मात्रा र समयमा भन्दा बढी  नहाल्ने|
  • कालो पोके रोग प्रभावित क्षेत्रहरुमा सजिलै यो  रोग  लाग्ने जातहरु जस्तै  कंचन, IR-43,IR 24  नलगाउने|
  • बिउलाई तातोपानीमा (52 डिग्री सेल्सियसमा) 10 मिनेटसम्म डुबाएर उपचार गर्ने|
  • Bavistin 2-3 ग्राम प्रति लिटर पानीमा मिसाएर बीउ उपचार गर्ने आदि|
    लेखक: अर्जुन न्यौपाने

Related Articles

धानबालीको फेद कुहिने रोग कसरी नियन्त्रण गर्ने?

धानबालीको फेद कुहिने रोग कसरी नियन्त्रण गर्ने ?  धानबालीमा लाग्ने रोगहरु मध्ये फेद कुहिने/बकाने एउटा प्रमुख रोग हो। जापानी भाषामा ‘बकाने’को अर्थ ‘मुर्ख बेर्ना’ हो।...

Zero Budget Natural Farming: Approach towards Sustainable Agriculture

Zero Budget Natural Farming: Approach towards Sustainable Agriculture Agriculture is one of the essential requirements to produce food. Assuming we take a gander at the...

बोधिचित्त: धार्मिक महत्व र खेती प्रविधि

बोधिचित्त: धार्मिक महत्व र खेती प्रविधि के हो बोधिचित्त ? नेपालको काभ्रेपलाञ्चोक जिल्लाको तिमाल क्षेत्रमा उत्पति भएको, झट्ट हेर्दा बयरकै एक प्रजाति भित्र पर्ने, स्थानीय वनस्पति...

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here

Latest Articles

धानबालीको फेद कुहिने रोग कसरी नियन्त्रण गर्ने?

धानबालीको फेद कुहिने रोग कसरी नियन्त्रण गर्ने ?  धानबालीमा लाग्ने रोगहरु मध्ये फेद कुहिने/बकाने एउटा प्रमुख रोग हो। जापानी भाषामा ‘बकाने’को अर्थ ‘मुर्ख बेर्ना’ हो।...

Zero Budget Natural Farming: Approach towards Sustainable Agriculture

Zero Budget Natural Farming: Approach towards Sustainable Agriculture Agriculture is one of the essential requirements to produce food. Assuming we take a gander at the...

बोधिचित्त: धार्मिक महत्व र खेती प्रविधि

बोधिचित्त: धार्मिक महत्व र खेती प्रविधि के हो बोधिचित्त ? नेपालको काभ्रेपलाञ्चोक जिल्लाको तिमाल क्षेत्रमा उत्पति भएको, झट्ट हेर्दा बयरकै एक प्रजाति भित्र पर्ने, स्थानीय वनस्पति...

खरायो पालन : एक लाभदायक व्यवसाय

खरायो पालन : एक लाभदायक व्यवसाय  १. परिचय: उत्पतिस्थल पश्चिम युरोप र अफ्रिका मानिएको खरायो (Oryctolagus Cuniculus), आफ्नो दिशा आफै खाने (Capraphagic anima) स्तनधारी प्राणी हो...

Forest Soil and Its Uses

Forest Soil and Its Uses Forest soils are the soils found in the Hilly and Mountain areas where sufficient rain forests are available. They are...
en English
X