अम्लीय र क्षारिय माटोको सुधार किन र कसरी?

अम्लीय र क्षारिय माटोको सुधार किन र कसरी?

परिचय:

वैज्ञानिक शब्दमा भन्नुपर्दा अम्लीयपना भन्नाले माटोमा हाइड्रोजन आयन को सक्रियता भन्ने बुझिन्छ| सामान्य भाषामा माटोमा हाइड्रोजन आयन बढ्दै गएपछि माटोको pH घट्छ जसलाई हामी अम्लीय माटो भन्दछौं| पि .एच मान 1 देखि 14 सम्म हुन्छ| तर साधारणतया खेतीयोग्य जमिनमा  माटोको पी .एच 4 देखि 9 सम्म हुन्छ| pH  मान 6.5 पाँचदेखि 7.5  सम्म भएको माटोलाई हामी  तटस्थ माटो भन्दछौं, भने 6.5 भन्दा तलको माटोलाई अम्लीय र 7.5 भन्दा माथिको माटोलाई क्षारीय माटो भन्दछौं|  अम्लीयपनले माटोको रासायनिक र जैविक गुणमा प्रभाव पार्दछ| यसले बिरुवाको जराबाट विभिन्न खाद्य तथा अखाद्य तत्त्वहरूको उपलब्धतामा असर गर्नुका साथै माटोमा रहेका सुष्म जीवहरूको क्रियाकलापमा समेत अन्तर ल्याउँछ| जुनसुकै ठाउँमा पनि कुनै बोटविरुवा हुने वा नहुने मा माटोको पी. एच. नै प्रमुख निर्धारक बन्दछ|

माटोको अम्लीयपनाले पार्ने प्रभावहरु:

  1. सूक्ष्म जीवको क्रियाकलापमा अवरोध:

धेरैजसो उपयोगी सुष्मजीवहरु  तटस्थ माटोमा क्रियाशील हुन्छन्| यदि माटोको पीएच बढि अम्लीय भएमा ती सुष्म जीवहरूको क्रियाकलाप घट्छ भने ,कुनै हानिकारक सुष्म जीवहरूको क्रियाकलाप बढ्न  सक्छ| जस्तै माटो अम्लीय भएमा Cruciferae जातका काउली, बन्दा तथा रायो जस्ता बालीमा जरामा  गाँठे  रोग(Club Root Disease) गराउने सुष्मजीवहरु बढावा मिल्छ र यसले प्रकोपको रुप लिन्छ|

  1. खाद्य तत्वको उपलब्धतामा असर:

माटोको पी.एच ले बाली बिरुवाको वृद्धिमा प्रत्यक्ष असर नपरे तापनि यसले खाद्य तत्वको उपलब्धतामा ठूलो असर गर्छ| 6 देखि 7.5 सम्म हुँदा बोटबिरुवाका सबैजसो खाध्य तत्वहरु राम्ररी प्राप्त हुन्छन्| तर पि.एच  घट्दै जाँदा वा अम्लीयपना बढ्दै जाँदा क्याल्सियम, म्याग्नेसियम को उपलब्धता घट्दै जान्छ  र pH  अझै घट्दा मुख्य खाद्य तत्व हरु नाइट्रोजन फस्फोरस र पोटास पनि कम उपलब्ध हुने हुन्छ|

 अम्लीय माटो व्यवस्थापनका उपायहरु:

माटो अम्लीय हुनु एउटा प्राकृतिक प्रक्रिया हो | मानवीय कारणले अम्लिय  हुने क्रम बढ्नु भने समस्या हो |सबै अवस्थामा अम्लीय माटो समस्याका रूपमा हुँदैन तर यसलाई त्यहीअनुसारको व्यवस्थापन आवश्यक पर्छ तसर्थ अम्लीय माटो व्यवस्थापन का निम्न उपायहरु हुन सक्छन:

 क) उपयुक्त बालीको छनोट:

माटो अम्लीय छ भने यस्तो माटोमा हावापानी सुहाउँदो र सोही pH मा उपयुक्त हुने बाली लगाउनु राम्रो उपाय हो|

अन्नबाली                उपयुक्त pH            तरकारीबाली                उपयुक्त pH

धान                    5.0-6 .5              गोलभेडा                   5.5-7.0

गहुँ                      5.5-7.5              आलु                        4.5-7.5

मकै                      5.5-7.5               काँक्रो                      6.0-7.5

कोदो                    5.5-6.5                प्याज                       6.5-7.5

जौ                      6.5-8.0              काउली                      6.5-7.5

   ख)  मलखादको सन्तुलित प्रयोग:

कृषकहरुले बाली लगाउँदा प्रयोग गर्ने मलखाद सन्तुलित हुन सकेमा अम्लीयपना को समस्या हुँदैन| विभिन्न बाली लगाउँदा नाइट्रोजन युक्त युरिया मल मात्र होइन कि विरुवालाई चाहिने सबै मुख्य( नाइट्रोजन, फस्फोरस,पोटाश) तथा सहायक तत्वहर (क्यालसियम, म्याग्नेसियम)  र अन्य सुष्म तत्वहरूको समेत प्रयोग गरेमा माटोमा सबै तत्वहरूको सन्तुलन राख्न मद्दत हुन्छ र समस्या हुँदैन|

 ग) गुणस्तरीय प्रांगारिक मलखाद मा जोड:

खेती गर्दै जाँदा रासायनिक मलको मात्र प्रयोगले माटोमा भएका प्राङ्गारिक पदार्थ विघटन भई अम्लीयपना बढ्छ| त्यसैले गुणस्तरीय प्रांगारिक मलखाद पनि अनिवार्य रुपमा प्रयोग गर्नुपर्छ प्रांगारिक मलखादले माटोमा प्राङ्गारिक पदार्थको मात्रा बढ्नुका साथै यो बिरुवालाई चाहिने सम्पूर्ण खाद्य तत्वको सन्तुलित स्रोत पनि हो|

 घ) कृषि चुनको प्रयोग गरी माटोको सुधार:

माटोमा बालीको लागि चाहिने pH 6 भन्दा कम भयो भने वा माटो अम्लीय भएमा सुधार गर्न कृषि चुनको प्रयोग गर्नुपर्छ| कृषि चुन, चुनढुङ्गा लाई मसिनो पारेर बनाइएको धुलो हो| बालीनालीमा कृषि चुनको प्रयोग गर्दा सिफारिस मात्रालाई काल गरेर मात्रै प्रयोग गर्नुपर्दछ|

कृषि चुन प्रयोग गर्दा ध्यान दिनुपर्ने कुराहरू:

  •  कृषि चुन बाली लगाउनु भन्दा 2-3   हप्ता पहिले माटोमा चिस्यान  हुँदा नै मिलाउनुपर्छ|
  •  धेरै अम्लीय माटो (pH 5.5 भन्दा कम)  मान कृषि चुन प्रयोग एकचोटी नगरी दुई पटक गरेर प्रयोग गर्नुपर्दछ|
  •  कृषि चुनको प्रयोग माटो परीक्षण पछि  मात्रै गर्नुपर्छ|

क्षारीय  माटो व्यवस्थापनका उपायहरु :

  • माटोको पी.एच मान 7.5 भन्दामाथि भएमा त्यस्तो खालको माटोलाई क्षारीय माटो भनिन्छ|
  • यस्तो  माटोलाई राम्रो बनाउनको लागि जिप्सम को प्रयोग गर्नुपर्छ|
  •  प्रशस्त मात्रामा प्राङ्गरिक मल,  हरियो मल र कोसेबाली प्रयोग गरेर पनि यसको सुधार गर्न सकिन्छ|

                                                                                                                           लेखक :  अर्जुन न्यौपाने

Related Articles

धानबालीको फेद कुहिने रोग कसरी नियन्त्रण गर्ने?

धानबालीको फेद कुहिने रोग कसरी नियन्त्रण गर्ने ?  धानबालीमा लाग्ने रोगहरु मध्ये फेद कुहिने/बकाने एउटा प्रमुख रोग हो। जापानी भाषामा ‘बकाने’को अर्थ ‘मुर्ख बेर्ना’ हो।...

Zero Budget Natural Farming: Approach towards Sustainable Agriculture

Zero Budget Natural Farming: Approach towards Sustainable Agriculture Agriculture is one of the essential requirements to produce food. Assuming we take a gander at the...

बोधिचित्त: धार्मिक महत्व र खेती प्रविधि

बोधिचित्त: धार्मिक महत्व र खेती प्रविधि के हो बोधिचित्त ? नेपालको काभ्रेपलाञ्चोक जिल्लाको तिमाल क्षेत्रमा उत्पति भएको, झट्ट हेर्दा बयरकै एक प्रजाति भित्र पर्ने, स्थानीय वनस्पति...

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here

Latest Articles

धानबालीको फेद कुहिने रोग कसरी नियन्त्रण गर्ने?

धानबालीको फेद कुहिने रोग कसरी नियन्त्रण गर्ने ?  धानबालीमा लाग्ने रोगहरु मध्ये फेद कुहिने/बकाने एउटा प्रमुख रोग हो। जापानी भाषामा ‘बकाने’को अर्थ ‘मुर्ख बेर्ना’ हो।...

Zero Budget Natural Farming: Approach towards Sustainable Agriculture

Zero Budget Natural Farming: Approach towards Sustainable Agriculture Agriculture is one of the essential requirements to produce food. Assuming we take a gander at the...

बोधिचित्त: धार्मिक महत्व र खेती प्रविधि

बोधिचित्त: धार्मिक महत्व र खेती प्रविधि के हो बोधिचित्त ? नेपालको काभ्रेपलाञ्चोक जिल्लाको तिमाल क्षेत्रमा उत्पति भएको, झट्ट हेर्दा बयरकै एक प्रजाति भित्र पर्ने, स्थानीय वनस्पति...

खरायो पालन : एक लाभदायक व्यवसाय

खरायो पालन : एक लाभदायक व्यवसाय  १. परिचय: उत्पतिस्थल पश्चिम युरोप र अफ्रिका मानिएको खरायो (Oryctolagus Cuniculus), आफ्नो दिशा आफै खाने (Capraphagic anima) स्तनधारी प्राणी हो...

Forest Soil and Its Uses

Forest Soil and Its Uses Forest soils are the soils found in the Hilly and Mountain areas where sufficient rain forests are available. They are...
en English
X