आलु बालीमा लाग्ने रोग र तिनका ब्यबस्थापन

आलु बालीमा लाग्ने रोग र तिनका ब्यबस्थापन

धान गहुँ र मकै पछि चौथो स्थान हासिल गर्न सफल बाली आलु संस्कृतिको “बटाटा” शब्दबाट आएको जनाइन्छ र यसै शब्दबाट स्पेनि भाषाको “पटाटा” बनेको विश्वास गरिन्छ । यहि “पटाटा” बाट अङ्ग्रेजी शब्द “पोटाटो” बनेको हो जुन अफ्रिकादेखि एसिया अनि युरोपदेखि अमेरिकासम्म उत्पादन हुदै आएको छ । आलुको वैज्ञानिक नाम “सोलोन ट्युवरोसम” हो । बहुउपयोगि कन्दमुल आलु सदाबहार तरकारी मात्र नभई औषधिय रुपमा पनि प्रख्यात छ । पोषक खाद्य आलुको एक डल्लोमा ११२ क्यालोरि ऊर्जा हुन्छ । आलुमा २०% स्टार्च, २% प्रोटिन, १% खनिज र ८०% पानी हुन्छ । १०० ग्राम आलुको खानयोग्य भागमा २२.९% कार्वोहाइड्रेट, १.६% प्रोटिन, ७४.७% पानी, ०.०१ ग्राम बोसो, ०.६ ग्राम मिनरल्स, ०.१% क्याल्सियम, ०.०३% फस्फोरस र प्रतिसय ग्राम आलुमा भिटामिन इ ४० आई यु र फलाम ०.७ मिलिग्राम पाइन्छ । आलुलाई भिटामिन सि को महत्वपुर्ण स्रोत मानिन्छ जुन रोग निरोधक जनाइएको छ । त्यसैले यस अत्यावश्यक बालिको खेति गर्दा देखा पर्ने समस्या, रोग, किरा र तीनको ब्यबस्थापन गर्न अत्यन्त जरुरी छ ।

आलु बालीमा लाग्ने मुख्य रोगहरु र तिनको रोकथाम

क) ढुसीजन्य रोगहरु (Fungal Disease)

१)डढुवा रोग
यो रोग ढुसिको कारणबाट हुने हो । यो रोगको फैलावट चिसो आद्र जलवायु भएको समयमा बढी हुन्छ । डढुवा रोग खासगरी २ प्रकारका छन ।

  • अगौटे डढुवा (Early Blight)
    यो रोग अल्टनेरिया सोलानी (Alternaria Solani) नामक ढुसीको कारणले लाग्ने गर्दछ । आलुबालीमा पहाड तथा तराई दुबै क्षत्रमा यो रोग देखा पर्दछ । सुरुवाती अवस्थामा पातमा ससाना खैरा थोप्लाहरु देखा परे पनि चक्र बन्दै पछि ती ठुला हुन्छन र एक आपसमा जोडि पुरा पात डढेर झर्दछन । पछि डाँठ तथा आलुका दानामा पनि यो रोगले आक्रमण गर्न सक्दछ ।

रोकथाम
सर्वप्रथम त स्वस्थ बीउ आलुको प्रयोग गर्ने । कमजोर वा नसप्रेको बालीमा बढी रोग देखिने भएकोले स्वस्थ खेती प्रविधि अपनाउने । ईण्डोफिल एम ४५ को धुलो २ ग्राम प्रति लिटरका दरले पानीमा मिसाइ आलुको पुरै पातमा छर्ने ।

  •  पछौटे डढुवा (Late Blight)
    यो रोग फाइटोप्थोरा इन्फेस्टान्स (Phytopthora Infestans) नामको ढुसीको कारणले लाग्ने गर्दछ । यो रोग आलुबालीका लागी विश्वभर नै प्रमुख समस्याको रुपमा रहेको छ । पातको टुप्पा वा किनारमा सानो खैरो भिजेको जस्तो दाग देखापर्दछ जुन चाँडै बढछ र दागको पछाडी हेर्दा सेतो भुवा जस्तो ढुसी देखिन्छ । यो रोग डाँठ र दानामा पनि लाग्दछ र पुरै बोट कालो भइ मर्दछ । दाना काटेर हेर्दा गुदीमा कालो खैरो धब्बाहरु स्पष्ट देखिन्छन ।
    रोकथाम
    स्वस्थ र रोग अवरोधी जातका बीउहरु प्रयोग गर्ने जस्तै ः टी.पी. एसका विभिन्न जात खुमल रातो २, खुमल सेतो १, जनकदेव, सि.एफ.एम. आदि । शितलहर लागेको समयमा बिहान नलको पानीले सिंचाई गर्ने जुन हल्का तातो भई चिसोबाट बच्न मद्दत गर्दछ । कारवनड्याजिम र मानकोजेव भएको विषादी वा इन्डोफिल एम ४५ को धुलो २–३ ग्राम प्रतिलिटर पानीमा मिसाई ७–१० दिनको फरकमा पुरा बोट भिज्ने गरी स्प्रे गर्ने । अथवा क्रिनोक्सील, रीडोमीलको धूलो १.५ ग्राम प्रतिलिटर पानीमा मिसाई १५–२० दिनको फरकमा छर्दा रोग नियन्त्रण हुन सक्छ ।

२) ऐंजेरु (Wart)

यो रोग सिंकाइट्रिअम इण्डोबायोटिकम (Synchytrium endobioticm) नामको ढुसीले गर्दा लाग्दछ । यो रोग लागि सकेपछि यसका जिवाणु माटोमा आलुबाली बिना पनि १५–२० वर्षसम्म बाँच्न सक्दछन । यो रोग लागेको जरा बाहेक डाँठ, त्यान्द्रा, दाना तथा पातमा सेता खटिरा जस्ता लक्षण देखापरी त्यसको अनावश्यक वृद्धि हुन्छ र काउलीको फुल जस्तो आकारमा देखा पर्दछ । त्यस्तो आलु पछि कालो हुदै जान्छ र कुहिन्छ ।

रोकथाम
रोग अवरोधक आलुका जातहरु जस्तैः डेजीरे, जनकदेव, कुफ्रिज्योती, कार्डिनल, एन.पि.आई. १०६ आदिको प्रयोग गर्ने । रोग देखिएको क्षत्रमा बाली चक्र अपनाएर २–४ वर्षपछि मात्र रोप्ने । रोगी माटोमा फलाइएको आलुको बीउको प्रयोग नगर्ने र त्यस ठाउँमा बीउ आलु उत्पादन बन्द गर्ने ।

३) कालो खोस्टे (Black Scurf)

यो रोग राइजोक्टोनीया सोलानी (Rhizoctonia solani) ढुसीका कारणले लाग्ने गर्दछ । यो रोग विशेषगरी नेपालको तराई क्षत्रमा बढी देखिन्छ । माटोको सतहमा डाँठको वरिपरि वा आलुको बोक्रामा विभिन्न साह्रा–साह्रा काला खोस्टाहरु देखा पर्दछ र आद्र मौसममा सेतो ढुसी पनि देखा पर्दछ । पातहरु दोब्रिएका हुन्छन र माथिल्लो पातहरुको रङ्ग रातो हुन्छ । यो रोगको आक्रमणबाट उम्रन लागेका मुना वा आलुका टुसाहरु मर्न थाल्दछन ।

रोकथाम
राम्ररी टुसाएको बीउ आलुको प्रयोग गर्न अत्यन्त जरुरी पर्दछ । स्वस्थ तथा निरोगी बीउको प्रयोग गर्ने र चिसो माटोमा आलु नरोप्ने । बीउ आलुको टुसा उम्रिनुभन्दा पहिले डेरोसल ५०% धुलो विषादी १–१.५ ग्राम प्रतिलिटर पानीमा मिसाई बनाएको घोल ३ मिनेटसम्म डुबाई वा ३% को एसिटिक एसिडमा २०–३० मिनेट डुबाई फिजाएर रसाउन दिनु पर्दछ ।

४) डाँठको फेद कुहिने रोग (Stem Rot)

यो स्ल्केरोसियम रोल्फसी (Sclerotium rolfsii ) नामक जीवाणुबाट लाग्ने रोग हो । यो रोग उष्ण र आद्र्र हावापानीमा भएको तराई क्षेत्रमा बढी देखा पर्दछ । रोगी बोटको माटोसँग जोडिएको डाँठमा खैरो दाग देखा पर्दछ र आलुको बोट पहेंलो देखिन्छ । बढी आर्द्र मौसम भएका रोगी आलुको डाँठमा, दानामा र माटोमा पनि सेतो ढुसी देखिन्छ । यो रोग फैलदै जाँदा पहिले सेतो र पछि खैरो भएर जाने सस्र्यूका दाना जस्ता स्ल्केरोसियाका दानाहरु देखिन थाल्दछन ।

रोकथाम
यो रोग आद्र्र मौसममा देखिने भएकाले सुख्खा मौसम भएको बेला पारी आलु खन्ने काम गर्नुपर्दछ । रोगी आलुका बोट तथा दाना जलाउनु पर्दछ । स्वस्थ र राम्रो जातको आलुको बीउ प्रयोग गर्नुपर्दछ ।

५) सुख्खा सडन (Dry Rot)
यो रोेग फ्यूजारिअम सिरलिअम (Fusarium caerulium) जीवाणुबाट लाग्ने गर्दछ । यो रोगको जीवाणु माटोमा रहेका हुन्छन र दानामा चोटपटक लागेको स्थानबाट रोगका जीवाणुहरुले सजिलै आक्रमण गर्दछन । दानाको रोगग्रस्थ भाग हल्का खैरो र पछि कालो भएर जान्छ । कुहिएको गुदि सुकेर दबिएको हुन्छ र बाहिरबाट खुम्चिदै चक्रहरु परेको हुन्छ । आलुका आँखा, छिद्रहरु वा घाउमा ढुसि देखा पर्दछ । तापक्रम बढी भएमा गुदी भिजेर कुहिन्छ र कम भएमा कुहिएका तन्तुहरु सुख्खा धुलोजस्तो हुने गर्दछ ।

रोकथाम
स्वस्थ र रोग अवरोध आलुको बीउ प्रयोग गर्ने । आलुमा कुनै कार्यहरु गर्दा चोटपटक नलाग्ने गरी गर्ने । भण्डारण गर्नु भन्दा पहिला आलुको घाउ पुर्न र बोक्रा छिप्पिन आवश्यक व्यवस्था मिलाउनु पर्दछ । अन्नबाली समावेश गरी लामो घुम्तीबाली चक्र पद्धति अपनाउनु पर्दछ ।

६) धुर्ल दाग (Powdery Scab)

यो रोग स्पंगोस्पोरा सवटेरानिया (Spongospora subterranea) ढुसीका कारणले हुने गर्दछ । यो रोग नेपालको मध्य पहाडी क्षेत्रमा फाटफुट देखा पर्दछ । यो रोगले आलुको दानामा विशेष आक्रमण गरी माटोमुनिको भागलाई पनि असर गर्दछ । कलिलो आलुको बोक्रामा सानो, गोलो र हलुका खैरो दागहरु देखा पर्दछन जुन पछि ठूला हुँदै जाँदा छिप्पिएका दागहरु फुटछन र खैरो कालो धुलो जस्तो जीवाणुहरु देखा पर्दछन । रोगका जीवाणुले आलुको जरामा आक्रमण गरेमा जरामा स–साना गिर्खाहरु देखिन्छन जुन शुरुवातमा जराकै रंगका हुन्छन र पछि कालो रंगमा देखा पर्दछन

रोकथाम
स्वस्थ र रोग अवरोधी बीउको प्रयोग गर्ने । आलु लगाउँदा पानीको राम्रो निकासको व्यवस्था मिलाउने । अन्नबाली समावेश गरिएको घुम्ते बालीचक्र अपनाउने ।

ख) बैक्टेरियाजनित रोगहरु (Bacterial Diseases)

१) ओइलाउने वा खैरो पिप पाक्ने रोग (Bacterical Wilt or Brown Rot)

यो राल्स्टोनिया सोलानेसिरम (Ralstonia solanacearum) नामक ब्याक्टेरियाको कारणबाट उत्पन्न हुने रोग हो । यो रोग नेपालको मध्य तथा उच्च पहाडी क्षत्रमा हुने प्रमुख रोग हो । यो रोग लागेपछि बोटको कुनै एउटा डाँठ ओइलाउन शुरु हुन्छ र बिस्तारै पानी कमी भए जस्तै गरी ओइलाएर मर्छ । रोगी आलुको दाना काट्दा नशा वरिपरि खैरो चक्र देखिन्छ र कडा आक्रमण भएमा आलु थिच्दा चक्रबाट सेतो पिप निस्कन्छ । रोगी विरुवाको डाँठको तल्लो भागको ५ से. मि. लामो टुक्रा वा रोगी आलुको सानो टुक्रा सफा पानी भएको सिसाको ग्लासमा ५ मिनेटसम्म डुबाउँदा सेतो दुध वा धागो जस्तो सेतो पिप पिंध तर्फ झरेको देखिन्छ ।

रोकथाम
सोलानेसी परिवारका बालीहरु जस्तैः गोलभेडा, भान्टा, खुर्सानी, अदुवा आदी नलगाई अन्य बालीहरु धान, मकै, गहुँ, जौ आदी समावेश गरी लामो घुम्ती बाली चक्र पद्धति अपनाउने । रोग लागेको दाना वा बोट जम्मा गरी जलाउने । बीउ आलु नकाटी सिङ्गै रोप्ने । माटोको माध्यमबाट सर्ने सक्ने रोग भएकाले गोडमेल गर्दा जरामा चोटपटक नलाग्ने गरी गर्ने । दुषित माटोेलाई उपचार गर्नको लागी १०% फर्मालिनको झोलले करिब १ फिट सम्म भिजाई प्लाष्टिकले हावा नपस्ने गरी १ हप्ता सम्म छोप्दा यसका जीवाणुहरु मर्दछन । रोग देखिएको क्षेत्रमा प्रति कठ्ठा १.५ के.जी. को दरले स्टेबल प्लेचिङ पाउडर छर्दा रोग लाग्ने सम्भावना कम हुन्छ ।

२) दादे रोग (Common Scab)

यो रोग स्टेप्टोमाइसिस स्क्थाविस (Streptomyces scabies) नामक व्याक्टेरियाको कारणले लाग्ने गर्दछ । आलुको सतहमा केहि उठेका अथवा खाडल परेका दागहरु देखा पर्दछन । पछि गएर जाली जस्ता गहिरो वा खोपिल्टो परेको वा फोका परेको जस्तो देखिन्छ । बिस्तारै दागहरु एक आपसमा जोडिन गई पुरै आलुका दानामा रोगले ढाक्दछ ।

रोकथाम
स्वस्थ र उपचार गरिएको बीउ आलुको प्रयोग गर्ने । रोग ग्रस्त क्षेत्रमा घुम्ती बाली लगाउने । आलु बढने बेलामा माटोमा चिस्यान कायम राख्ने । बीउ आलुलाई ३०% वोरीक एसिडको झोलमा ३० मिनेट अथवा एसिटिक एसिड र ०.०५% जिंक सल्फेट मिसाई तयार पारेको झोलमा २० मिनेट डुबाई उपचार गरेको बीउ छाँयामा ओभाएपछि मात्र प्रयोग गर्ने ।

३) गिलो सडन (Soft Rot)

यो रोग इरविनिया कार्टोभोरा (Erwinia cartovora) जीवाणुबाट लाग्ने रोग हो । यो रोग प्राय चिस्यान वा आद्र्र मौसम भएको ठाउँमा लाग्ने गर्दछ । यस रोगका कारण आलुको बोट होचो, ठाडो भई पात पहेंलिने र माथितिर घुमेको जस्तो हुन्छ । दानाको छिद्रमा स–साना कालो खैरो फोका उठेको हुन्छ र गुदीमा पानी पसेको जस्तो देखिन्छ । अन्तमा गुदी क्रिम रङ्गको नरम भई कुहिने र सारै गन्हाउने हुन्छ ।
रोकथाम
यो रोग चिस्यानममा लाग्ने भएकाले आलु खनेपछि चिसो भएमा राम्रोसँग ओभाउनु पर्दछ । आलु खेतिमा कुनै कार्यहरु गर्दा दानामा चोटपटक नलाउने गरि काम गर्ने । बीउ आलुलाई ३% एसिटिक एसिडको झोलमा ३० मिनेटसम्म डुबाई ओभाएपछि मात्र भण्डानण गर्ने ।

ग) भाइरस रोगहरु (Viruses)
आलु बालीमा विभिन्न किसिमका भाइरस रोगहरु लाग्ने गर्दछ । यी रोगहरु विशेषगरी लाही कीरा, खेतमा प्रयोग हुने औजार, काम गर्ने मानिस र हरेक वर्ष पुरानो बीउको प्रयोगले गर्दा सर्ने गर्दछन ।

१) पात दोब्रिने भाइरस (Potato Leaf Roll Virus)
प्राथमिक अवस्थामा टुप्पाका पातहरु माथितर्पm दोब्रिने पातलो रङ्ग हल्का हुन्छ र पछि पातहरु बाक्ला र चाम्रा हुन थाल्छन । यस्ता पातहरु हल्लाउदा स्याउला जस्तै आवाज आउछ र पातका किनारा फिक्का रातो देखिन्छ । रोगी बोटहरु होचो हुने, दानाहरु साना हुने र पातहरु पहेंला हुने गर्दछन ।

२) पात गुजुमुजु हुने वा मोजाइक भाइरस (Mosaic Virus)
यो रोग आलुको भाइरस एक्स (PVX), एस् (PVS), एम् (PVM),वाइ (PVY), र ए (PVA) को एकल वा सयुक्त आक्रमणबाट हुने गर्दछ ।
यो भाइरस २ किसिमको हुन्छ ः
 हल्का मोजाइक भाइरस (Mild Mosaic Virus)
आलुका पातहरुमा पहेंला वा हल्का हरिया दागहरु देखिन्छन । पातको किनारा बाङ्गोटिङ्गो परेको हुन्छ र झट्ट हेर्दा स्पष्ट देख्न सकिदैन ।
 कडा मोजाइक भाइरस (Wild Mosaic Virus)
पातमा देखिने पहेंलोपन हल्का मोजाइक भन्दा निकै प्रस्ट देखिने हुन्छ । पातहरु प्रायः अनियमित आकारका हुन्छन ।

भाइरसजन्य रोगहरुका रोकथाम

भाइरस मुक्त बीउ आलुको प्रयोग गर्ने । लाही कीराको नियन्त्रण गर्नुपर्छ । लाही कीरा देखापरेमा आवश्यकता अनुसार मेटासिष्टक २५ इ. सी. वा रोगर २५ इ. सी. १ मिलिलिटर प्रति लिटरका दरले पानीमा मिसाई छर्कनु पर्दछ । बीउ उत्पादनका लागी सिड प्लट प्रविधिको ( रोगी विरुवाहरु उखेली हटाउने ) प्रयोग गर्ने ।

लेखक: अनिता शर्मा

Related Articles

धानबालीको फेद कुहिने रोग कसरी नियन्त्रण गर्ने?

धानबालीको फेद कुहिने रोग कसरी नियन्त्रण गर्ने ?  धानबालीमा लाग्ने रोगहरु मध्ये फेद कुहिने/बकाने एउटा प्रमुख रोग हो। जापानी भाषामा ‘बकाने’को अर्थ ‘मुर्ख बेर्ना’ हो।...

Zero Budget Natural Farming: Approach towards Sustainable Agriculture

Zero Budget Natural Farming: Approach towards Sustainable Agriculture Agriculture is one of the essential requirements to produce food. Assuming we take a gander at the...

बोधिचित्त: धार्मिक महत्व र खेती प्रविधि

बोधिचित्त: धार्मिक महत्व र खेती प्रविधि के हो बोधिचित्त ? नेपालको काभ्रेपलाञ्चोक जिल्लाको तिमाल क्षेत्रमा उत्पति भएको, झट्ट हेर्दा बयरकै एक प्रजाति भित्र पर्ने, स्थानीय वनस्पति...

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here

Latest Articles

धानबालीको फेद कुहिने रोग कसरी नियन्त्रण गर्ने?

धानबालीको फेद कुहिने रोग कसरी नियन्त्रण गर्ने ?  धानबालीमा लाग्ने रोगहरु मध्ये फेद कुहिने/बकाने एउटा प्रमुख रोग हो। जापानी भाषामा ‘बकाने’को अर्थ ‘मुर्ख बेर्ना’ हो।...

Zero Budget Natural Farming: Approach towards Sustainable Agriculture

Zero Budget Natural Farming: Approach towards Sustainable Agriculture Agriculture is one of the essential requirements to produce food. Assuming we take a gander at the...

बोधिचित्त: धार्मिक महत्व र खेती प्रविधि

बोधिचित्त: धार्मिक महत्व र खेती प्रविधि के हो बोधिचित्त ? नेपालको काभ्रेपलाञ्चोक जिल्लाको तिमाल क्षेत्रमा उत्पति भएको, झट्ट हेर्दा बयरकै एक प्रजाति भित्र पर्ने, स्थानीय वनस्पति...

खरायो पालन : एक लाभदायक व्यवसाय

खरायो पालन : एक लाभदायक व्यवसाय  १. परिचय: उत्पतिस्थल पश्चिम युरोप र अफ्रिका मानिएको खरायो (Oryctolagus Cuniculus), आफ्नो दिशा आफै खाने (Capraphagic anima) स्तनधारी प्राणी हो...

Forest Soil and Its Uses

Forest Soil and Its Uses Forest soils are the soils found in the Hilly and Mountain areas where sufficient rain forests are available. They are...
en English
X